Dünya ekonomisinin ‘çarklarını döndüren’ yakıt alarm veriyor. Kamyonlardan traktörlere, iş makinelerinden gemilere kadar ağır yükün enerjisini sağlayan dizelde küresel piyasa son yılların en sert arz sıkışıklığını yaşıyor. Sorun yalnızca petrolün pahalanması değil. Ortadoğu ve Rusya’da rafinerilerin büyük ölçüde devre dışı kalması, ham petrolü kullanılabilir yakıta dönüştüren kapasiteyi de daralttı. Wall Street Journal’ın haberine göre İran savaşı öncesinde Ortadoğu küresel dizel ihracatının yüzde 19’unu, Rusya yüzde 11’ini karşılıyordu. Körfez ülkelerinden sevkiyat ağustosta savaş öncesinin dörtte birine inerken, Rusya’nın dizel ihracatı mayıs seviyesinin yaklaşık yüzde 20’sine düştü. ABD rafinerileri açığın bir bölümünü kapattı ancak onlar da tam kapasiteye yaklaştı.
Fiyat şoku rekorlara yansıdı. ABD’de perakende dizelin galonu (3.79 litre) 6.53 dolarla tarihi zirveyi görürken, AB’de ortalama fiyat Eurostat verilerine göre galon başına 9.63 dolara (litre başına 2.54 dolar) çıktı. IEA Başkanı Fatih Birol, Anadolu Ajansı’na yansıyan değerlendirmesinde dizelin savaş öncesine göre yaklaşık iki katına çıktığını belirterek, “Dizel fiyatları, çok kısa zamanda enflasyon rakamlarını bütün dünyada yukarıya doğru baskılayacak” dedi.
1 günlük ihtiyaç kadar
G7 liderleri bunun üzerine harekete geçti. Stratejik rezervlerden toplam 100 milyon varil ham petrol ve dizelin dört ay içinde piyasaya verilmesine karar verildi. İlk 20 günde önemli miktarda dizel piyasaya salınacak olması nedeniyle Brent petrol yüzde 2.2 düşüşle 100 dolara geriledi.
Ancak New York Times’ın aktardığına göre 100 milyon varil, dünyanın yalnızca yaklaşık bir günlük petrol talebine denk geliyor. Euronews’e konuşan Wood Mackenzie’den Alan Gelder ise büyük bir dizel salımının pompada litre başına 0.10 – 0.15 euroluk düşüş sağlayabileceğini, fakat küresel arz talebin gerisinde kaldıkça bunun yalnızca zaman kazandıracağını vurguluyor.
Yağmurda yıkayıp rampada uyuyorlar
Dizel krizinin en canlı görüntüsü ABD otoyollarında yaşanıyor. Wall Street Journal’ın Teksas’taki bir kamyon tesisinden aktardığına göre sürücüler artık yalnızca güzergâh değil, her doların hesabını yapıyor. Şu an bir kamyoncunun 572 litrelik dolumu 944 doları buldu. Aynı yakıt bir yıl önce yaklaşık 500 dolardı. Bağımsız sürücüler masrafları kısmak için yemeklerini kabinde pişiriyor, otopark ücreti vermemek için yük indirdikleri rampalarda uyuyor. Kamyon yıkatmaya 100 dolar vermek istemeyenler, araçlarını temizlemek için yağmuru bekliyor. Bazıları motoru gereksiz yere bir dakika bile çalıştırmamaya uğraşıyor. Son bir ayda bir düzineden fazla küçük nakliye şirketi iflas başvurusu yaptı.
‘Son kurşun’ benzetmesi
Avrupa krizin en kırılgan bölgelerinden biri. Rus yakıtından uzaklaşılması ve yüksek maliyetlerle iklim düzenlemeleri nedeniyle son yıllarda rafineri kapasitesinin azalması kıtayı ithalata daha bağımlı hale getirdi. Avrupa günde yaklaşık 1.5 milyon varil dizel ithal ediyor ve bunun yaklaşık üçte biri ABD’den geliyor. Kıtadaki rafineriler yüzde 80’in üzerinde kapasiteyle çalıştığından üretimi kısa sürede ciddi ölçüde artıracak alan da sınırlı.
AB’nin haziran sonunda 36 milyon ton acil durum dizel stoku bulunuyordu. Bu miktar yaklaşık iki aylık tüketime denk geliyor. Financial Times’ın aktardığı Energy Aspects analistleri, stratejik rezervleri “namludaki son kurşun” olarak tanımlıyor. Çünkü stokları açmak bugün fiyat baskısını hafifletebilir, ancak kriz uzarsa Avrupa’nın elindeki güvenlik tamponu da küçülecek.
Kalıcı rahatlama için ne gerekiyor?
Ham petrol aynı süreçte benzin, dizel, jet yakıtı ve diğer ürünlere dönüşüyor. ABD’de 159 litrelik bir varilden yaklaşık 42-49 litre dizel ve 72-76 benzin elde ediliyor. Kısa vadede en önemli ek kaynak Çin. Kpler verilerine göre Çin rafinerileri ağustos ve eylülde küresel piyasaya ayda yaklaşık 800 bin ton ek ürün sağladı. Ancak Ortadoğu kaynaklı açık eylülde yaklaşık 4 milyon tondu. Uzmanlara göre, kalıcı rahatlama için Ortadoğu ihracatının toparlanması, Rusya’daki rafineri kayıplarının azalması veya başka üreticilerin kalıcı biçimde devreye girmesi gerekiyor.
Türkiye’de 3 haneyi gördü
İstanbul’da motorinin litresi savaş öncesinde 60.30 liraydı. Fiyat 17 Eylül’de 100.31 lirayla ilk kez 100 lirayı aşarken, 1 Ekim’de 97.10 liraya geriledi. Savaş öncesine göre nominal artış yüzde 61’i buldu. Avrupa’da aynı dönemde AB ağırlıklı ortalamasındaki yükseliş yaklaşık yüzde 40 oldu.
